Nung­gak se­mi jagad pakeliran

Car­ane nyang­git ka­ya de­ne wong di­wa­sa, nang­ing dha­lang iku na­li­ka lo­dhang ya isih se­neng pla­yon lan ge­go­je­gan ka­ro kan­ca-kan­ca sa­u­mur­ane. Pat­ra­pe dha­lang bo­cah pan­cen ora ke­na di­se­la­ki. Ce­kel­ane wa­yang ku­lit lan wa­sis ngla­go­ka­ke su­luk sar­ta bi­sa aweh pang­li­pur ma­rang sut­res­na pa­ke­lir­an, nang­ing ka­su­nyat­ane te­te­pa dha­lang iku awu­jud bo­cah ci­lik sing la­gi se­neng-se­ne­nge do­lan ut­awa do­lan­an.

Ati iki ya kra­sa se­neng na­li­ka nya­wang car­ane mba­bar wa­yang ku­lit. Dak ki­ra, ma­sa­ra­kat kang nge­ba­ki Pen­dha­pa Ta­man Bu­da­ya Ja­wa Te­ngah (TBJT) ut­awa TBS So­lo, na­li­ka di­ge­lar Te­mu Da­lang Ci­lik Nu­san­ta­ra IV 2011, sa­we­ta­ra wek­tu ka­pung­kur, uga du­we­ni ra­sa pang­ra­sa lang pa­nga­jab kang ora be­da.

Ma­na­wa di­sa­wang sa­ka pang­rem­ba­ka­ne dha­lang bo­cah jro­ning ja­gad pa­ke­lir­an, pan­cen mbung­aha­ke ati. So­lo ut­awa dha­e­rah sa­ki­wa te­nge­ne ka­ya­ne ora pre­lu ku­wa­tir ba­kal ken­te­kan ca­lon pa­ne­rus dha­lang kang mum­puni. Sao­ra-or­ane ana gre­ge­te lan se­ma­ngat kang­go ngem­ban ka­se­ni­an, mli­gi­ne ja­gad pa­ke­lir­an.

Tu­wu­he dha­lang bo­cah ing ja­man sai­ki pan­cen mbung­aha­ke. Ing adi­ca­ra Te­mu Da­lang Ci­lik Nu­san­ta­ra IV 2011 iku wae udak­ara ana 77 dha­lang bo­cah sa­ka sa­we­ta­ra dha­e­rah kang an­don ka­wa­sis­an mba­bar pa­ke­lir­an. Nang­ing ma­na­wa dit­lu­sur kan­thi te­li­ti, se­ja­ti­ne dha­lang iku da­di pa­ngan­ane wong di­wa­sa kan­thi sum­ber cri­ta kang aru­pa ka­tres­nan, wa­hyu, lan pa­pra­ngan ut­awa re­but­an ka­ku­was­an.

“Pa­wit­ane na­li­ka ta­un 1970-an, sa­te­me­ne du­rung akeh dha­lang bo­cah. Ke­pa­ra ma­lah du­rung ana. Nang­ing ing ting­kat ru­ma­ja, utam­ane ing SMKI So­lo, se­ni pe­dha­lang­an wus di­te­pung­ake wi­wit ta­un 1950. Ang­gep­ane, bo­cah sing wus ngan­cik ru­ma­ja wus pa­dha mud­heng lan bi­sa mi­kir ngen­ani as­ma­ra, pu­litik, lan pe­rang,” pra­tel­ane Bam­bang Su­hen­dro, Wa­ka­sek Bi­dang Hu­mas SMKN 8 So­lo (ja­man mbi­yen SMKI), na­li­ka di­te­mo­ni ing kan­tore, Se­la­sa (19/7).

Nang­ing ing ngrem­ba­ka­ne wek­tu, pe­dha­lang­an wi­wit su­rut lan ora pa­ti akeh sing ngga­te­ka­ke. Mu­la, ban­jur tu­wuh sang­gar-sang­gar se­ni kang me­mu­lang se­ni pe­dha­lang­an ing nja­ban ged­hung se­ko­lah, kang­go ma­dha­hi bo­cah-bo­cah sing isih du­we se­ma­ngat lan ke­peng­inan nyin­au pe­dha­lang­an.

“Dha­lang ja­man mbi­yen iku ya lair sa­ka anak dha­lang, ut­awa anak ni­ya­ga. Nang­ing sai­ki dha­lang-dha­lang di­gula­wen­thah de­ning sang­gar se­ni. Lan, ca­ca­he ya san­sa­ya akeh. Nang­ing sing pre­lu di­ga­te­ka­ke, bo­cah kang ndha­lang du­rung mes­thi da­di pan­ja­ga ut­awa pa­les­ta­ri wa­yang. Ma­na­wa nggum­re­ga­ha­ke se­ni pe­dha­lang­an, iya. Cri­ta kang di­ba­bar uga di­jum­bu­ha­ke ma­rang ble­ge­re to­koh-to­koh pah­la­wan. Upam­ane la­kon Ga­thut­ka­ca Je­dhi, Ga­thut­ka­ca Wi­ni­su­da,” ujare.

Ngandhut tuntunan

Nang­ing na­li­ka nju­puk la­kon ngen­ani Ga­thut­ka­ca, sa­ja­ne ya ana pra­ka­ra kang wi­gati lan ku­du di­ga­te­ka­ke be­ba­reng­an. Pan­cen be­ner, Ga­thut­ka­ca iku to­koh kang sek­ti man­dra­gu­na lan pa­tut da­di ido­la-ne bo­cah. Nang­ing Ga­thut­ka­ca iku ke­rep ka­u­ji ka­sek­te­ne na­li­ka ke­te­mu mung­suh, lan wu­san­ane bi­sa ma­teni mung­su­he. Cri­ta Ga­thut­ka­ca kang sek­ti man­dra­gu­na ora ana gre­ge­te blas ma­na­wa ora ana pe­ra­nge. Meng­ko ka­sek­te­ne Ga­thut­ka­ca kang ke­rep di­cri­ta­ka­ke iku mun­dhak ora ka­buk­ti.

“Aku mung nga­jab su­pa­ya pa­mi­kir­ane bo­cah ngen­ani pe­rang ut­awa ma­teni mung­su­he iku ora nge­ja­wan­tah mi­nang­ka pa­du kang te­nan­an kang­go go­lek be­be­ner. Nang­ing ana­ne pe­rang ut­awa pa­ten-pa­ten­an iku cu­kup ana ing pa­ke­lir­an wae, mi­nang­ka se­ni kang en­dah. Amar­ga wa­yang iku sa­li­ya­ne ton­to­nan, uga ngan­dhut tun­tun­an. Iki ku­du di­ga­te­ka­ke. Apa ma­neh sing ndha­lang ku­wi isih bo­cah,” tan­dhe­se.

Ing ka­lo­dha­n­gan ku­wi, Bam­bang nye­bu­ta­ke ma­na­wa ja­ga­de bo­cah iku du­du wa­yang. Apa ma­neh cri­ta-cri­ta kang ka­ba­bar jro­ning pa­ke­lir­an ka­ju­puk sa­ka cri­ta wa­yang pur­wa, yai­ku cri­ta Ra­ma­ya­na lan Ma­ha­bha­ra­ta. Ku­wi ka­beh du­ring pa­tut tu­mra­pe bo­cah.

Ku­du­ne cri­ta wa­yang ut­awa ji­nis wa­yang kang di­la­ko­ka­ke dha­lang bo­cah uga di­se­la­ra­sa­ke ka­ro ja­ga­de bo­cah. Wa­yang kan­cil sa­la­ha si­ji­ne. To­koh-to­koh wa­yang kan­cil iki aru­pa sa­to ke­wan lan te­tu­wuh­an, sar­ta nggam­ba­ra­ke cri­ta we­las asih ma­rang ti­tah urip. Li­wat sa­ra­na wa­yang kan­cil, ja­re­ne Bam­bang, ma­lah bi­sa kang­go sa­ran­an me­mu­lang bu­di pa­ker­ti lan mba­ngun wa­tak sar­ta ja­ti dhi­ri­ne bo­cah.

“Cri­ta kang di­ang­kat ma­lah se­la­ras ka­ro ja­ga­de bo­cah. Li­wat pa­ra­ga sa­to ke­wan, bi­sa di­te­ra­nga­ke ngen­ani pi­wu­lang bu­di pa­ker­ti lan pat­rap kang be­cik. Ma­na­wa ad­he­dha­sar cri­ta wa­yang pur­wa, kok dak ki­ra ku­rang trep lan ka­ya-ka­ya di­pek­saka­ke. Sing ora ka­lah wi­gati, bu­ku sang­git cri­ta bo­cah ya ku­du di­a­ke­hi ma­neh,” tam­ba­he.



DHA­LANG BO­CAH—Ra­kha Al­fir­daus mba­bar wa­yang kan­thi la­kon Ga­thut­ka­ca je­dhi na­li­ka fes­ti­val da­lang ci­lik ing Uni­ver­si­tas Ne­ge­ri Yog­ya­kar­ta (UNY), Sle­man, sa­we­ta­ra wek­tu ke­pung­kur.  [solopos]

Posted in: basa,basa jawa,carita,ikanmasteri,kabudayan,maztrie,ngoko,sastra jawa,utroq,wayang